مدیریت دقیق موجودی از جایی آغاز می شود که هر کالا، محل نگهداری و رویداد مرتبط با آن به درستی شناسایی شود. اگر یک کالا در سیستم با چند نام یا کد متفاوت ثبت شود، احتمال خطا در دریافت، جانمایی، برداشت، شمارش و گزارش گیری بالا می رود. کدگذاری کالا در انبار راهکاری برای ایجاد هویت یکتا و قابل ردیابی برای کالاهاست؛ راهکاری که با انتخاب درست آن، سرعت عملیات و کیفیت اطلاعات انبار بهبود می یابد.
نکته مهم این است که «استاندارد کدگذاری» همیشه به معنای یک نظام واحد و اجباری برای همه انبارها نیست. بخشی از استانداردها بین المللی و صنعت محورند، مانند استانداردهای شناسایی کالا و بارکد؛ بخشی دیگر نیز قواعد داخلی هر سازمان برای نام گذاری و تخصیص شناسه اند. بنابراین، روش مناسب به نوع کالا، زنجیره تأمین، نیازهای رهگیری، نرم افزار و تجهیزات انبار بستگی دارد.
کد کالا شناسه ای است که سازمان برای تشخیص یک قلم کالا در نرم افزارها و فرایندهای خود به کار می برد. این شناسه ممکن است عددی، حروفی ـ عددی یا ترکیبی باشد. برای نمونه، یک شرکت می تواند برای یک مدل مشخص از کفش، کدی مانند SH-042-BLK-39 تعریف کند.
بارکد یا QR Code در اصل روش نمایش و خواندن ماشینی اطلاعات است. معمولاً داده ای مانند کد کالا، شماره سریال یا شناسه واحد لجستیکی در قالب بارکد یا QR نمایش داده می شود تا با اسکنر خوانده شود. پس کد کالا «شناسه» است و بارکد «شیوه نمایش و خواندن» آن؛ این دو مفهوم به هم مرتبط اند اما یکسان نیستند.
کدگذاری اصولی فقط برای پیدا کردن کالا روی قفسه نیست. در یک انبار پویا، شناسه های دقیق به پیوند میان موجودی فیزیکی و اطلاعات ثبت شده در سیستم کمک می کنند. مهم ترین مزیت ها عبارت اند از:
یک انبار معمولاً فقط با یک نوع کد سروکار ندارد. لازم است میان کد محصول، کد محل، کد محموله و شناسه واحد لجستیکی تفاوت گذاشته شود.
SKU مخفف Stock Keeping Unit است و معمولاً شناسه داخلی سازمان برای مدیریت هر قلم موجودی به شمار می رود. این کد باید برای هر ترکیب متمایز از ویژگی های کالا، مانند مدل، اندازه، رنگ یا بسته بندی، به صورت جداگانه تعریف شود؛ البته اگر این تفاوت ها در عملیات یا گزارش گیری اهمیت داشته باشند.
برای مثال، سه اندازه متفاوت از یک محصول ممکن است سه SKU جداگانه داشته باشند، چون موجودی آن ها جداگانه کنترل می شود.
در زنجیره تأمین، به ویژه هنگام مبادله کالا با تأمین کنندگان، فروشگاه ها یا شرکای تجاری، ممکن است از شناسه های استاندارد بین المللی استفاده شود. خانواده استانداردهای GS1 از شناخته شده ترین نظام ها در این حوزه است. برای نمونه:
انتخاب این شناسه ها به نوع فعالیت، بازار هدف، مقررات صنعت و توافق با شرکای تجاری بستگی دارد. کد داخلی SKU لزوماً جایگزین شناسه استاندارد تجاری نیست و در بسیاری از کسب وکارها هر دو در کنار هم استفاده می شوند.
برای هر محل قابل شناسایی در انبار، مانند سالن، راهرو، قفسه، طبقه یا خانه، یک شناسه مستقل تعریف می شود. نمونه ای از ساختار فرضی:
A-03-02-07
در این الگو می توان ــ به شرط تعریف روشن و ثابت ــ بخش ها را به ترتیب نشان دهنده ناحیه، راهرو، قفسه و طبقه در نظر گرفت. مهم است که کد محل با کد خود کالا اشتباه نشود: کالا ممکن است جابه جا شود، اما محل نگهداری شناسه مستقلی دارد.
برای رهگیری تولید، کیفیت یا تاریخ مصرف، ممکن است اطلاعاتی افزون بر شناسه کالا نیاز باشد:
این داده ها را نباید بی دلیل داخل کد اصلی کالا ادغام کرد. در بسیاری از سیستم ها، بهتر است شناسه کالا ثابت بماند و اطلاعات بچ، سریال و تاریخ در فیلدهای جداگانه ثبت شوند.
بارکد خطی برای اسکن سریع شناسه هایی با حجم داده محدود مناسب است. QR Code و دیگر کدهای دوبعدی می توانند داده های بیشتری را در فضای کوچک تری جای دهند، اما انتخاب آن ها به سازگاری نرم افزار و سخت افزار، شرایط چاپ و نیاز عملیاتی وابسته است. استفاده از نوع خاصی از بارکد به تنهایی به معنای استانداردبودن اطلاعات یا یکتا بودن شناسه نیست؛ ساختار داده و قواعد تخصیص نیز باید درست طراحی شوند.
یک نظام کدگذاری مؤثر باید هم برای کارکنان قابل فهم باشد و هم برای نرم افزار و تجهیزات قابل اعتماد. هنگام طراحی، این ویژگی ها را در نظر بگیرید:
در کدگذاری ترتیبی، برای هر کالا یک شماره یکتا صادر می شود؛ مانند 00018452. این روش ساده، کوتاه و توسعه پذیر است و از تغییر کد به دلیل تغییر ویژگی های کالا جلوگیری می کند. ضعف آن این است که از روی کد به تنهایی نمی توان نوع کالا را فهمید؛ اما این موضوع معمولاً با جست وجو در نرم افزار حل می شود.
در کد معنادار، بخشی از کد نوع یا ویژگی کالا را نشان می دهد؛ برای مثال ELC-CHG-20W. این روش برای کارکنان قابل فهم تر است، اما اگر مشخصات محصول عوض شوند، کد ممکن است به روزرسانی های پرهزینه و خطاهای زیادی ایجاد کند. همچنین تعریف بیش ازحد جزئیات در کد، آن را طولانی و شکننده می کند.
در روش ترکیبی، شناسه یکتا با دسته بندی یا پیشوندی محدود همراه می شود؛ برای نمونه ELC-0018452. این روش می تواند تعادلی میان خوانایی و پایداری ایجاد کند، به شرط آن که قواعد دسته بندی ثابت باشند و کد به اطلاعات متغیری مانند قیمت یا محل نگهداری وابسته نشود.
توصیه عملی: برای بسیاری از سازمان ها، یک شناسه یکتای پایدار به همراه اطلاعات توصیفی در فیلدهای جداگانه، از کدهای بسیار معنادار و پیچیده قابل نگهداری تر است. تصمیم نهایی باید با توجه به حجم کالاها، گردش کار و قابلیت های نرم افزار گرفته شود.
در این الگو، تغییر محل نگهداری یا شماره بچ، کد اصلی کالا را تغییر نمی دهد. به این ترتیب، سابقه کالا و گزارش های موجودی پایدارتر می مانند.
فرض کنیم یک شرکت برای کالاهای خود کد داخلی ترتیبی تعریف کرده و ویژگی ها را در فیلدهای جداگانه نگه می دارد:
| فیلد | نمونه |
|---|---|
| کد کالا | 00018452 |
| نام کالا | آداپتور برق |
| توان | 20 وات |
| رنگ | سفید |
| واحد شمارش | عدد |
| شماره بچ | B-2026-014 |
| محل نگهداری | A-03-02-07 |
پیش از ساخت کدها، روشن کنید چه اطلاعاتی باید در عملیات انبار ثبت شود. آیا ردیابی سریالی لازم است؟ کالاها تاریخ انقضا دارند؟ از بارکد استاندارد تأمین کننده استفاده می شود؟ انبارگردانی با اسکنر انجام خواهد شد؟ پاسخ این پرسش ها بر ساختار داده و برچسب اثر می گذارد.
فهرست کالاها را بررسی کنید و موارد تکراری، نام های متفاوت برای یک کالا، واحدهای مبهم و مشخصات ناقص را اصلاح کنید. اگر داده های پایه ناسازگار باشند، کدگذاری تازه فقط آشفتگی را به شکل دیگری ثبت می کند.
قواعد باید مشخص کنند چه کسی مجاز به ایجاد کد است، کد چگونه تخصیص می یابد، چه زمانی کالا یک قلم جدید محسوب می شود و تغییرات چگونه ثبت می شوند. ایجاد کدهای موازی توسط واحدهای مختلف، یکی از دلایل رایج بروز رکوردهای تکراری است.
برای کالا و محل نگهداری، دو نظام مستقل در نظر بگیرید. در صورت جابه جایی کالا، فقط محل آن در سیستم تغییر می کند؛ خود شناسه کالا ثابت می ماند.
اندازه برچسب، جنس آن، محل نصب، نوع چاپگر و اسکنر باید با شرایط محیط سازگار باشد. عواملی مانند رطوبت، گردوغبار، نور، سایش و فاصله اسکن می توانند خوانایی کد را تحت تأثیر قرار دهند.
ابتدا یک بخش یا گروه کالایی را انتخاب کنید. فرایند دریافت، جانمایی، برداشت و شمارش را با کدهای جدید بیازمایید. خطاهای اسکن، ابهام کارکنان و محدودیت های نرم افزار را پیش از پیاده سازی گسترده برطرف کنید.
کارکنان باید بدانند هر شناسه چه چیزی را مشخص می کند، برچسب در کجا نصب می شود و در صورت ناخوانا بودن کد چه روالی را دنبال کنند. پس از اجرا نیز رکوردهای تکراری، اقلام بدون کد و مغایرت های اسکن را به طور دوره ای بررسی کنید.
استاندارد کدگذاری کالا در انبار، ترکیبی از شناسه گذاری یکتا، قواعد داده ای روشن، برچسب گذاری مناسب و اجرای منظم فرایندها است. برای کالا، محل، بچ و واحد لجستیکی باید شناسه های متناسب و مجزا تعریف شود. استانداردهایی مانند GS1 در مبادلات و رهگیری زنجیره تأمین اهمیت دارند، اما هر سازمان همچنان باید قواعد داخلی خود را بر اساس نیازهای واقعی تدوین کند.
بهترین نظام کدگذاری الزاماً پیچیده ترین نظام نیست؛ نظامی است که کارکنان بتوانند درست اجرا کنند، نرم افزار بتواند دقیق پردازش کند و سازمان بتواند بدون ایجاد کدهای تکراری یا تغییرات بی دلیل آن را توسعه دهد.